Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEBH)

Attention-Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD)

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bireyin dikkatini sürdürmekte, dürtüleri kontrol etmekte ve/veya aşırı hareketliliği yönetmekte zorlandığı nörogelişimsel bir bozukluktur. Etiyolojisinde genetik, nörobiyolojik ve çevresel faktörlerin önemli bir rol oynadığı düşünülmektedir. Beynin prefrontal korteksi, dopamin ve noradrenalin sistemlerindeki işlev bozuklukları, bu bozukluğun temelinde yer alır.

İngilizce adıyla Attention-Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) genellikle çocukluk döneminde ortaya çıkar, ancak belirtiler ergenlik ve yetişkinlik döneminde de devam edebilir. ADHD, dikkat eksikliği, aşırı hareketlilik (hiperaktivite) ve dürtüsellik gibi üç ana semptomla tanımlanır ve bireylerin öğrenme, sosyal ilişkiler ve işlevsellik üzerinde önemli etkiler yaratabilir.

Çocukluk ve Yetişkinlikte DEHB: Farklı Yaş Gruplarında Görülen Belirtiler ve Örnekler

1.Dikkat Bozukluğu

Çocuklukta DEHB özgün özellikleri:

(a) genellikle ayrıntılara dikkat etmede başarısız olur veya okul ödevlerinde, işte veya diğer aktivitelerde dikkatsiz hatalar yapar

(b) genellikle görevlerde veya oyun aktivitelerinde dikkatini sürdürmede zorluk çeker

(c) genellikle doğrudan konuşulduğunda dinlemiyor gibi görünür

(d) genellikle talimatları takip etmez ve iş yerinde okul ödevlerini, ev işlerini veya görevlerini bitiremez (karşıt davranış veya talimatları anlamama nedeniyle değil)

(e) genellikle görevleri ve aktiviteleri organize etmede zorluk çeker

(f) genellikle sürekli zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınır, hoşlanmaz veya bunlara katılmaya isteksizdir (okul ödevleri veya ev ödevleri gibi)

(g) genellikle görevler veya aktiviteler için gerekli olan şeyleri kaybeder (örneğin oyuncaklar, okul ödevleri, kalemler, kitaplar veya araçlar)

(h) genellikle yabancı uyaranlarla kolayca dikkati dağılır

(i) genellikle günlük aktivitelerde unutkandır.

Yetişkinlikte DEHB özgün özellikleri:

§  Detaylara dikkat etmeme, dikkatsiz hatalar yapma

§  Görevleri sürdürmede ve odaklanmada zorluk,

§  Talimatları takip edememe

§  Eşyaları sık sık kaybetme, unutkanlık.

§  Çoklu görevler arası dikkati yer değiştirememe 

2.Hiperaktivite:

Çocuklukta DEHB özgün özellikleri

(a)sık sık elleri veya ayakları kıpır kıpırdır veya oturduğu yerde kıpırdanır

(b)sık sık sınıfta veya oturmasının beklendiği diğer durumlarda oturduğu yerden kalkar

(c)sık sık uygunsuz durumlarda aşırı koşar veya tırmanır (ergenlerde veya yetişkinlerde, öznel duygularla veya huzursuzlukla sınırlı olabilir)

(d)sık sık sessizce oyun oynamakta veya boş zaman aktivitelerine katılmakta zorluk çeker

(e)sık sık “hareket halindedir” veya “atlı kovalıyormuş gibi” davranır

(f)sık sık aşırı konuşur

(g)sık sık sorular tamamlanmadan önce cevapları pat diye söyler

(h)sık sık sırasını beklemekte zorluk çeker

(i)sık sık başkalarının sözünü keser veya müdahale eder (örn. konuşmalara veya oyunlara karışır) 

Yetişkinlikte DEHB özgün özellikleri 

v  Yerinde duramama, sürekli hareket halinde olma,

v  Sessiz bir şekilde oynamakta veya aktivitelerde bulunmakta zorlanma,

v  Uygunsuz zamanlarda fiziksel hareketlilik sergileme.

v  Motorik aktivite fazlalığı     

3.Dürtüsellik:

DSM-5’e göre dürtüsellik, kişinin uzun vadeli sonuçları düşünmeden anlık tatmin veya tepki arayışında bulunmasıdır. Bu davranışlar genellikle sosyal, akademik veya mesleki işlevsellikte sorunlara neden olabilir. 

Yetişkinlikte/Çocuklukta  DEHB özgün özellikleri

v  Sırasını beklemekte zorlanma,

v  Başkalarının sözünü kesme veya araya girme,

v  Düşünmeden hareket etme.

v  Anlık hatalardan performans bozulması

v  Trafikte, bir birey sinirlenip aniden tehlikeli bir şekilde şerit değiştirmesi

v  Alışveriş sırasında, kişinin plan yapmadan gereksiz harcamalarda bulunması.

DEHB, DSM-5 tanı ölçütlerine göre üç alt tipe ayrılır:

1.      Dikkat Eksikliği Önde Gelen Tip: Dikkatsizlik semptomları baskındır.

2.      Hiperaktivite-Dürtüsellik Önde Gelen Tip: Hiperaktivite ve dürtüsellik semptomları baskındır.

3.      Kombine Tip: Hem dikkatsizlik hem de hiperaktivite-dürtüsellik semptomları belirgindir.

 Tanı koymak için semptomların:

v  12 yaşından önce başlamış olması,

v  En az iki farklı ortamda (ör. ev ve okul) görülmesi,

v  İşlevsellikte belirgin bir bozulmaya yol açması gerekmektedir.

DEHB tedavisinde farmakolojik ve psikososyal müdahaleler (davranış terapisi, ebeveyn eğitimi) birlikte kullanılır. Tedavi, bireyin yaşına, semptom şiddetine ve ihtiyaçlarına göre şekillendirilir.

Kliniğimizde, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tedavisinde sıklıkla Metilfenidat (Medikinet,Concerta,Ritalin) ve Atomoksetin (Strattera) grubu ilaçlar kullanılmaktadır. Bu ilaçlar, beyin kimyasını düzenleyerek (dopamin ve norepinefrin seviyelerini arttırarak) dikkat ve davranış kontrolünü iyileştirir. Tedavi süreci, her bireyin ihtiyacına göre özelleştirilmekte ve ilaçlar hastanın durumuna uygun bir şekilde seçilmektedir. Uzman hocalarımız,bireysel değerlendirmeler ve profesyonel takip ile en etkili tedavi planı oluşturulmakta, hastalarımızın yaşam kalitesinin artırılması hedeflenmektedir.

Kaynakça:DSM-5 (Psikiyatrik Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, 5. Baskı), ICD-11 (Hastalıkların Uluslararası Sınıflaması, 11. Versiyon) ve çeşitli psikiyatri kılavuzları temel alınarak hazırlanmıştır.

GÜNÜMÜZDE RUH SAĞLIĞI

Günümüzde teknolojinin ilerlemesi ile bulunduğumuz yerden veriye ulaşmak ve insanlarla haberleşmek son derece kolaylaşmıştır. Ancak bu kolaylık birçok dezavantajı da yanında getirmektedir. İnsanların yüz yüze çok az vakit geçirmesi iletişim becerilerinin gelişmesinin önünde engel oluşturmaktadır. İletişim becerileri gelişmediğinde kişi, ailesi ve diğer insanlarla sağlıklı ilişki kuramamakta, problem çözme kabiliyetleri azalmakta, stresle baş etmekte güçlükler yaşamakta, giderek hayatındaki insan sayısı ve bu insanları ile kurduğu ilişkilerin nitelikleri düşmekte, yalnızlaşmakta ve kişinin sosyal destek sistemi zayıflamaktadır.

İnsan bilindiği üzere sosyal bir varlıktır ve hayatının birçok döneminde diğer insanların yanında olmasına ve desteğine ihtiyaç duymaktadır. Yalnızlaşan insan bu ihtiyaçlarını hayatın doğal akışında alışıldık yollarla karşılayamamaya başlar. Günümüzde bazı ülkelerde doğum günleri gibi kutlamalar veya cenaze gibi törenler için katılımcı kiralanmaya başlanması bundandır. Yalnızlaşma ruh sağlığında birçok soruna yol açarken insanı farklı stratejiler geliştirmeye de iter. Özellikle çocukluk çağında başlayan iletişim güçlükleri ve yalnızlık ‘sosyal kaygı bozukluğu’ dediğimiz bir rahatsızlığa zemin hazırlayabilmektedir. Sosyal kaygı bozukluğunda kişi her an diğer insanlar tarafından eleştirilecekmiş gibi bir endişe taşımaktadır. Bu endişe nedeni ile sosyal ortamlarda bulunmamaya çalışır ve hayatını bu kaygı çerçevesinde şekillendirir. Yalnızlaşma ayrıca depresyon, kaygı bozuklukları ve bağımlılıklar gibi ruhsal hastalıkların gelişmesinde de risk faktörlerindendir. Özellikle ileri yaş dönemlerinde aile ortamlarından ve sosyal destek sisteminden kopuk yaşayan kişilerde depresyon gelişebilmektedir. Birçok ülkede yaşlı nüfusun yalnızlaşması nedeni ile bu grup için ayrı sosyal politikalar oluşturulmaya başlanmıştır. Bağımlılıklar da günümüzde teknolojinin ilerlemesi ile çeşitlenmiştir. Çok eskilerden itibaren bildiğimiz tütün, alkol ve yasadışı madde bağımlılıklarının yanında artık çevrimiçi kumar ve oyun bağımlılıkları da eklenmiştir. Yalnızlaşan dünyada zamanlarının büyük kısmını ekran karşısında geçiren insanlar sağlıklı ilişkilerden ve sohbetlerden alınan keyif yerine bağımlılık sarmalının içerisine doğru ilerleyebilmektedir.

Sağlıklı nesiller yetişmesi için bilim ve teknoloji alanındaki gelişmelere paralel olarak sağlıklı ilişki kurabilme, problem çözme ve stresle baş etme becerilerinin de gelişmesi son derece mühimdir. Bu donanımlar ise ancak doğumdan itibaren yüz yüze kurulan insan ilişkileri ile mümkün olabilecektir. İnsanın bir ‘sosyal varlık’ olduğu gerçeği akılda tutularak teknolojik gelişmeler gözden geçirilmeli ve teknolojinin nimetlerinden yararlanırken insanlık için dezavantaj yaratabileceği noktalarının, hayatımıza mümkün olan en az zararı vermesi için önlemler alınmalıdır.